Inleiding thema 2014 – 2015

THEMA VAN DE CYCLUS:

Kunnen wij de Toekomst nog horen aankomen?

Michel Serres (Franse filosoof)wil een toren bouwen, een boom planten of een vuur ont-steken, ‘veranderlijk, beweeglijk, onbestendig, muzikaal, met vonken van veelkleurig licht, virtueel, participerend, vluchtig, vlottend en ‘soft’. Een monument voor zijn kleinkinderen, voor een generatie die in een nieuw tijdperk is geboren. Of, zoals hij het noemt, voor het collectief dat ‘connected’ is.

De toren van Babel symboliseert de tijd van de orale traditie, met het geloof in de mythe als het primaire beginsel voor ordening en samenhang. Van piramide tot Eiffeltoren domineert het schrift met de ratio als sturende kracht. De nog op te richten toren van dansende vlammen is het icoon dat hij als opa van 84 jaar wil ontwerpen voor het digitale tijdperk (zie: Michel Serres, ‘De wereld onder de duim’, Boom, 2014).

Heeft Michel Serres gelijk? Beleven we een kentering? Breekt met onze moderne communicatietechniek een nieuw paradigma zich baan? Is door de stormachtige ontwik-keling van de ICT-techniek inderdaad een cesuur ontstaan in de geschiedenis, zoals ooit met de ontdekking van het schrift, die pas echt goed op gang kwam en in alle poriën van de samenleving doordrong sinds de uitvinding van de boekdrukkunst door Gutenberg aan het eind van de Middeleeuwen?

Dit seizoen willen we onderzoeken hoe over deze kwestie wordt gedacht in verschillende domeinen. Immers, als het aanstekelijke optimisme van Michel Serres hout snijdt, is het zaak nieuwe vindingen te doen buiten de traditionele kaders en buiten de ons vertrouwde instituties die wellicht nog slechts een glans verspreiden als van sterren die eigenlijk al gedoofd zijn.

Overigens, er zijn anderen die heel somber doen over de gevaren van deze culturele versnelling en men zoekt hier en daar koortsachtig naar de noodrem. Want hard gaat het en inderdaad, het lijkt te gaan zoals het gaat. We moeten mee of we nu willen of niet. Bovendien wordt het ervaren als iets dat onze menselijke maat en daarmee onze gebruike-lijke handelingsbekwaamheid overstijgt. Het overrompelt ons.

Hoe het ook zij, goedgemutst, zoals Michel Serres of niet, de centrale vraag die we in deze cyclus willen voorleggen is:

Wat doet de ICT-revolutie met ons gedrag, ons denken, ons politieke bewustzijn en met onze moraal?

Hoe richten we onze samenleving in om de jongens en meisjes van nu te verwelkomen, die hun intrek nemen in een virtuele wereld waarin andere neuronen en een ander corticaal gebied worden geprikkeld dan bij het inzien van een boek of bij het gebruik van pen en schrift? Een jeugd die daardoor anders socialiseert dan hun voorgeslacht, anders leert kennen, bewerken en combineren. Snappen we nog in welke wereld we leven? Waar gaan we heen met zijn allen?

Kunnen we de toekomst nog horen aankomen?

Of moeten we leren ons streven naar maakbaarheid en onze behoefte aan controle te minderen? Moeten we überhaupt ernaar streven grip te krijgen? Of is het reëler te berusten en te leren leven met het hedendaags dominante inzicht dat het universum nou eenmaal streeft naar entropie en zo te accepteren dat het primaat van de ratio zijn tijd heeft gehad en het ons niet langer is gegeven te pretenderen orde in de chaos te kunnen scheppen?

Namens de voorbereidingsgroep,

Warrie Schuurman