Programma 2017 – 2018

THEMA VAN DE CYCLUS:
Sterke Verhalen
in tijden van overvloed en onbehagen

“Toen de eerste mensen verhalen begonnen te maken om aan elkaar te vertellen, kwam er een eind aan de Chaos”.(Imme Dros, Griekse mythen.)

 

Het doel van de Bilthovense Kring is: wijsgerige reflectie op culturele en maatschappelijke ontwikkelingen, teneinde te komen tot een beter inzicht in en weloverwogen omgang met ontwikkelingen in het eigen leven.

In 2017 bestaat de Kring 65 jaar en de noodzaak om samen in kaart te brengen welke vragen er spelen en welke antwoorden daarop mogelijk zijn, is misschien wel dringender dan ooit.

De wereld van nu kenmerkt zich door chaos en verwarring. Zoals de Rotterdamse hoogleraar Jan Rotmans stelt: “We leven niet in een tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperken”. Er dringen zich vragen op over het klimaat en de draagkracht van de Aarde, over technologische ontwikkelingen, groeiende welvaartsverschillen, migratiestromen, de Europese samenwerking en onze identiteit.

Er is sprake van een groeiend onbehagen en afnemend vertrouwen in de toekomst. Ruim de helft van de Europeanen en Amerikanen gelooft dat hun kinderen het slechter zullen krijgen dan zijzelf het hebben gehad. Het vooruitgangsgeloof is leeg geworden. Velen kijken met verbijstering naar het succes van demagogisch populisme, zie bijvoorbeeld de Brexit of de verkiezing van Trump.

‘Post truth’ en ‘alternative facts’ lijken waarheidsvinding en feiten te overvleugelen. De publieke opinie wordt meer en meer beïnvloed door emoties of persoonlijke overtuigingen, een tendens die wordt gevoed door de opkomst van sociale media als nieuwsbron. Klassieke waarheidsvinding en door het establishment aangedragen feiten worden gewantrouwd.

Hegel definieerde de filosofie als “de ambitie om de tijd in gedachten te vatten”. Maar deze ambitie staat sterk onder druk in een tijd waarin de grote verhalen ten grave zijn gedragen. De hedendaagse samenleving, zo wordt ons keer op keer verteld, is te divers en te complex om in een enkel narratief te vatten.

En toch… breuken en transities, verbrokkeling en discontinuïteit vragen om nieuwe verhalen: sterke verhalen, zoals bedoeld door René Boomkens, die de verbeeldingskracht aanspreken, die oriëntatie en verbondenheid scheppen; verhalen die soms onwaarschijnlijk klinken en wellicht naar het overdrevene zwemen, maar die een richting aanduiden en een mogelijke stip op de horizon zetten.

Wij hebben zeven sprekers gevraagd om, elk vanuit hun eigen ervaring en kennis, een verhaal te vertellen dat tot inzicht leidt en uitzicht biedt. Zeven verhalen die niet per se een antwoord geven, maar die de wereld zoals we die kennen kritisch tegen het licht houden en een denkkader aanreiken om de huidige chaos onder ogen te zien.

Riemke Leusink, Warrie Schuurman


P R O G R A M M A

  1. Maandag 23 oktober 2017

Prof. Dr. René ten Bos
René ten Bos is filosoof en organisatiedeskundige. Hij is als hoogleraar verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen en is dit jaar benoemd als Denker des Vaderlands. Van zijn hand verschenen bij Boom onder andere: ‘Stilte, geste, stem'(2011), ‘Water’ (2014), genomineerd voor de ECI-literatuurprijs, ‘Bureaucratie is een inktvis’ (2015), en ‘Dwalen in het antropoceen’ (2017). Hij is winnaar van de Sokratesbeker 2016. In 2014 hield hij voor de Bilthovense Kring een interessante lezing over de Franse filosoof Michel Serres.

Kleine lessen in waarheid
Na Trumps zege in de Verenigde Staten is er een echte nostalgie naar waarheid opgebloeid. De zogenaamde kwaliteitskranten staan vol van verhalen over feitenvrij denken en hoe schadelijk dat is voor ons allemaal. In een hoofdredactioneel commentaar in De Volkskrant kon men lezen dat politiek en wetenschap heel streng van elkaar gescheiden moeten worden omdat het in de politiek over de toekomstige inrichting van de samenleving zou moeten gaan en in de wetenschap over feiten.

Wetenschap, feiten en waarheid. De wetenschapper is de mens die alleen in feiten zou zijn geïnteresseerd. Het woordje ‘feit’ komt van fact, faire, maken – dus een feit is altijd gemaakt. Feiten liggen niet zomaar voor het oprapen. Feiten zijn niet: wat het geval is. Over dat woord ‘geval’ kan men zich ook vrolijk maken: geval is alleen maar wat valt. Wat vandaag het geval is, is morgen weggevallen. Het zijn rottijden voor mensen die geven om houvast en stabiliteit.

Een kleine filosofieles inzake de waarheid is dus hard nodig.

  1. Maandag 13 november 2017

Prof. dr. Christien Brinkgreve
Christien Brinkgreve is sociologe enschrijfster. Ze was van 1986 tot 1990 hoogleraar vrouwenstudies in Nijmegen. Sinds 1990 is zij hoogleraar Sociale Wetenschappen aan de Universiteit van Utrecht en is thans met emeritaat. Ze schreef een groot aantal boeken, publiceerde tal van artikelen in literaire en wetenschappelijke tijdschriften en had 10 jaar lang een column op de achterpagina van NRC-Handelsblad. Recente boeken zijn: ‘Het verlangen naar gezag, over vrijheid, gelijkheid en het verlies van houvast’ (2012), ‘Vertel. Over de kracht van verhalen’ (2014) en onlangs, samen met Eric Koenen en Sanne Bloemink ‘Weten vraagt meer dan meten. Hoe het denken verdwijnt in het regime van maat en getal (2017)’.

 Mensen maken verhalen, verhalen maken mensen

 “Toen de eerste mensen verhalen begonnen te maken om aan elkaar te vertellen, kwam er een eind aan de Chaos”.

Zo luidt het eerste motto in mijn boek ‘Vertel. Over de kracht van verhalen’.

Mensen hebben verhalen nodig, om zich te oriënteren waar ze zijn, met wie ze zijn, en wie ze zijn. Verhalen zijn belangrijk voor betekenisgeving en identiteit, om te weten waar je vandaan komt, waar je je bevindt, en waar je heen gaat, en wie vriend is en wie vijand.

Dit geldt des te sterker in tijden van verandering, of transitie, waarin wij onsnu bevinden, met veel verwarring en onzekerheid over wat er gaande is en welke richting het uitgaat. Er is behoefte aan een ander verhaal, waarin mensen zich herkennen, waarbij ze zich betrokken voelen en dat richting geeft. Waarin ze stem krijgen, en zich niet overgeleverd voelen aan wat van bovenaf wordt bedacht en ontworpen.

Dat vraagt om andere verhoudingen en andere houdingen, om een herziening van waarden, waarbij niet de markt dicteert en niet de geaccumuleerde data en algoritmes bepalend zijn, maar waarbij mensen weer beter nadenken over verborgen aannames, over de dwang van de systemen waarin zij leven en wat daarbij verwaarloosd wordt, over betrokkenheid en verantwoordelijkheid. Zodat ook het verhaal waarin ze leven verandert en beter aansluit bij hun noden en behoeften.

  1. Maandag 11 december 2017

Prof. dr. Frank Koerselman
Prof. dr. Frank Koerselman studeerde Sanskriet en vergelijkende godsdienstwetenschap en daarna geneeskunde. Als psychiater beoefende hij de psychiatrie in de volle breedte, van psychotherapie tot gericht hersenonderzoek. Hij was hoofd van de afdeling Psychiatrie van het Sint Lucas Andreas Ziekenhuis in Amsterdam, en vervolgens hoogleraar psychiatrie en psychotherapie aan het UMC Utrecht. Bij uitgeverij Prometheus verscheen van hem het boek ‘Wie wij zijn. Tussen verstand en verlangen’. Daarin bespreekt hij hoe mensen worstelen met tegenstrijdige behoeftes, en hoe dat doordringt in het politiek-maatschappelijke debat en in discussies over moraal en zingeving.

Westerse pseudoverlichting
In het westen houden we ons graag voor, dat we (bij)geloof vervangen hebben door de Rede. Maar klopt dat wel? Is er echt zoveel verschil tussen de manier waarop existentiële vragen worden beantwoord vanuit religieuze of seculier-totalitaire visies, en de manier waarop we dat tegenwoordig in het humanistisch-neoliberale westen doen? Eerlijk gezegd is die vraag te lastig om daarop een definitief antwoord te kunnen beloven, maar stof tot nadenken levert ze ongetwijfeld wel op…

  1. Maandag 8 januari 2018

Dialoogavond
Het bestuur nodigt alle belangstellenden uit om te brainstormen over het thema van de lezingencyclus in 2018-2019. Deze avond is open voor alle mensen die de lezingen bezoeken.

Tijdens de onderlinge gesprekken ontstaan de contouren voor het nieuwe jaarthema. Kleine groepen van vijf tot zes personen gaan rond een tafel met elkaar in gesprek over de onderwerpen die hun bezighouden en die ze graag besproken zouden zien in de volgende lezingencyclus.

(Deelname aan de dialoogavond is gratis.)

  1. Maandag 15 januari 2018

Prof. Dr. Jos de Mul
Jos de Mul is hoogleraar wijsgerige antropologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Tot zijn bekendste boeken behoren ‘Cyberspace Odyssee’, ‘De domesticatie van het noodlot’ en ‘Kunstmatig van nature’. De Engelse en Chinese vertalingen van zijn werk bezorgden hem gasthoogleraarschappen in de Verenigde Staten, China en Japan. Naast zijn academische werk publiceert hij regelmatig over maatschappelijke thema’s in NRC Handelsblad, Trouw en Vrij Nederland en is hij een veelgevraagd spreker. Zie zijn website: www.demul.nl.

Paniek in de polder. Democratie intijden van ‘post truth’ en ‘alternative facts’

Er waart een spook door Europa – het spook van het populisme. Het multiculturalisme is failliet verklaard, de rechtsstaat en parlementaire democratie staan onder druk, de Europese Unie kraakt in haar voegen. De afgelopen jaren zijn populistische politici als Marine Le Pen, Viktor Orban, Bart De Wever en in ons land Geert Wilders steeds verder opgerukt naar het centrum van de macht.

In zijn lezing zal Jos de Mul, aanknopend bij zijn boek ‘Paniek in de polder. Politiek in tijden van populisme’ (Lemniscaat, 2017), nader ingaan op de vraag wat populisme is en hoe we ons ertoe moeten verhouden. Is het een noodzakelijke correctie van een democratie waarin de stem van de massa niet langer wordt gehoord? Ligt de oplossing in vernieuwing van de democratie, door de introductie van meer directe vormen van democratie, zoals het referendum of de ‘loterijdemocratie’? Of is het populisme en de daaruit voortvloeiende ‘tweetocratie’ een gevaar, dat we koste wat kost moeten bestrijden?

“Wat te doen met populistische leiders als Wilders, Trump, Orbán en Erdoğan, die de democratie slechts lijken te gebruiken als een middel om een minder democratische of zelfs totalitaire staat te vestigen? In zulke gevallen kan de tragische situatie zich voordoen dat – een deel van – de bevolking of de internationale gemeenschap een pluralistische democratie alleen kan veiligstellen met ondemocratische machtsmiddelen.

Dergelijke dilemma’s vormen een reden te meer om het populisme niet als een ‘heilzame ziekte’ te laten uitwoeden en andere partijen te laten infecteren. We kunnen beter proberen het populisme bijtijds te domesticeren door het in het democratische proces te betrekken”.
(fragment uit ‘Paniek in de Polder’).

  1. Maandag 12 februari 2018

Dr. Menno Hurenkamp
Menno Hurenkamp is politicoloog en journalist. Hij is hoofdredacteur van S&D, het maandblad van de Wiardi Beckman Stichting, schreef boeken over gemeenschapsvorming, burgerschap, keuzevrijheid, en schreef en schrijft commentaren over actuele politiek en de afgelopen jaren ook over Rusland (waar hij enige jaren woonde). Recente publicaties zijn ‘Crafting, Citizenschip’ (Palgrave, 2012) met Evelien Tonkens en Jan Willem Duyvendak en de avonturenroman over Napoleon ’s inval in Rusland: ‘Koeriers voor de keizer’ (Van Gennep, 2012). In 2017 verscheen zijn proefschrift (Van Gennep, 2017) met de titel: ‘Met opgeheven hoofd. Sociaal burgerschap aan het begin van de 21e eeuw.’

Sociaal Burgerschap
Consumentisme, horigheid en burgerschap, wanneer de medaille twee verkeerde kanten heeft. De politiek doet de laatste jaren hard zijn best zichzelf uit te gummen. De burger moet alles zelf doen. Niet alleen de verzorgingsstaat vraagt steeds meer eigen verantwoordelijkheid, ook de rechtsstaat heeft het volgens de politiek meer en meer nodig dat burgers participeren. Meestal op dusdanig kleine schaal dat de burger weinig meer rest dan zich als consument te gedragen; als hij niet gewoon afhaakt.

En tegen een achtergrond van globalisering, waarbij multinationals en supranationale organen steeds meer macht uitoefenen, maakt deze weg-met-ons-mentaliteit van de politiek helemaal een wonderlijke indruk. Op die schaal rest de burger weinig meer dan horigheid omdat het verhaal telkens weer is dat er geen alternatief is.

Het moet anders. Echt burgerschap kan helpen.

  1. Maandag 5 maart 2018

Dr. mr. Maxim Februari
Maxim Februari voltooide studies filosofie, kunstgeschiedenis en Nederlands recht in Utrecht en promoveerde in de filosofie aan de universiteit van Tilburg. Zijn proefschrift ging over de verhouding tussen ethiek en economie als wetenschappelijke disciplines. Hij werkt zelfstandig als adviseur en schrijft romans, waarvan ‘Klont’ de meest recente is.Sinds 2010 schrijft hij columns voor NRC Handelsblad. Zijn literaire werk werd meerdere malen bekroond.

Sterke verhalen: roman en data
De roman biedt de lezer geen sterk verhaal: hij laat de fragiliteit zien van de mens, de breekbaarheid van het particuliere, individuele bestaan. Hoe harder de wereldbevolking groeit en hoe meer problemen ze veroorzaakt op de planeet, hoe harder de behoefte groeit de mensheid groepsgewijs aan te sturen. Datatechnologie helpt bij het managen van grote groepen, door te abstraheren van het afzonderlijke bestaan. Door die ontwikkeling komen de roman en het individu onder druk te staan.

Niet alleen onder populisten, ook in de media, aan universiteiten en in de populariserende wetenschap van het lezingencircuit leeft de pretentie dat je de dringende problemen van de tijd simpel kunt oplossen met nieuwe technologie.

De roman kan het verhaal vertellen van de adembenemende ingewikkeldheden van het leven en zo aandacht vragen voor de moeilijke structureel-politieke hervormingen die nodig zijn om mensheid en planeet te behoeden. Het sterke verhaal, zo je wilt, van de breekbaarheid.

  1. Maandag 26 maart 2018

Dr. Thijs Lijster
Thijs Lijster is universitair docent kunst- en cultuurfilosofie aan de faculteit der letteren van de Rijksuniversiteit Groningen. Hij schreef samen met Jan Sietsma ‘Onder filosofen’ (2005) en was samensteller van onder meer ‘De NieuweDuitse Filosofie’ (2014) en ‘De kunst van kritiek’  (2015). Hij publiceert regelmatig in De Groene Amsterdammer en Filosofie Magazine. In 2009 won hij de essayprijs van Vrij Nederland/Academische Boekengids, in 2010 de Prijs voor de Jonge Kunstkritiek en in 2015 de Boekman Dissertatieprijs. Zijn essaybundel ‘De grote vlucht inwaarts. Essays over cultuur in een onoverzichtelijke wereld’ (2016) werd genomineerd voor de Socrates Wisselbeker.

De grote vlucht inwaarts
De wereld lijkt steeds complexer en onoverzichtelijker te worden. In de hedendaagse ‘netwerksamenleving’ kun je geen kop koffie drinken zonder je medeschuldig te maken aan uitbuiting en slavernij, en staat je baan op het spel omdat aan de andere kant van de wereld een bank omvalt. De maakbare samenleving lijkt verleden tijd; we werken vooral nog aan onszelf.

Thijs waarschuwt voor deze ‘grote vlucht inwaarts’. Hij pleit voor ‘sterke verhalen’ die betekenis en richting kunnen geven, en waar de kunsten een belangrijke inspiratiebron voor vormen.